Poruszanie się zwierząt

Nie oznacza lo, że noga mięczaków składa się jedynie z mięśni. Jest ona zbudowana także z tkanki łącznej, w której tworzą się lozległe zatoki krwionośne. Może to mieć istotne znaczenie dla ruchu w nie­których gromadach mięczaków. Tak więc u mięczaków można wyróżnić trzy tendencje rozwojowe wyciskające swe piętno na całej ich organizacji — silny rozwój me-zenchymy (podobnie jak u płazińców, wstężnic i pijawek), silny rozwój umięśnienia i wytwarzanie twardego szkieletu zewnętrznego (muszli). Pierwsza z tych tendencji prowadzi do tego, że w mezen-chymie rozwijają się (lub pozostają) niezależne włókna mięśniowe, często przebiegające w sposób nieuporządkowany we wszystkich kierunkach. (Jest to cecha charakterystyczna nie tylko dla mięczaków, ale dla wszystkich grup bezkręgowców o silnie rozwiniętej mezen-chymie). Powstanie twardych elementów szkieletowych (u mięczaków — muszli) odciska z kolei swe piętno na organizacji układu mięśnio­wego (o czym nieco szerzej wspominaliśmy przy prezentacji szczotko­ryjców). U mięczaków silnie rozwinięte umięśnienie ma tendencję do wyodrębniania określonych pasm mięśniowych, do tworzenia samodzielnych jednostek — mięśni — pełniących określoną funkcję i przyczepiających się do twardego szkieletu. Oczywiście będą one różnie rozwinięte i ułożone w zależności od budowy muszli. Omówione trzy tendencje ewolucyjne czy może raczej filogene­tyczne realizują się nieco odmiennie w różnych gromadach mięcza­ków — wszędzie jednak występują i stanowią jeden z kanonów kon­strukcji organizmu, a tym samym także i jego aparatu ruchowego. Z wymienionych poprzednio gromad zaliczanych do typu mięcza­ków, przy omawianiu typów lokomocji po podłożu, najbardziej będą nas interesowały trzy — chitony, ślimaki i małże. Chitony uważa się za dość pierwotną grupę mięczaków. Między innymi chitony zachowują ślady metamerii, co uwidacznia się w róż­nych narządach, między innymi i w układzie mięśniowym. Od strony grzbietowej ciało ich pokrywa 8 płytek tworzących muszlę. Nie jest więc ona jednolita, lecz składa się z ośmiu części. Boczne brzegi tych płytek oparte są o skraj silnie rozwiniętego, umięśnionego płaszcza. Od strony brzusznej, między bocznym fałdem płaszcza, a centralnie położoną, potężną nogą znajduje się jama płaszczowa, w której są położone skrzela (dlatego czasem jest ona nazywana jamą skrzelową). Mięśnie grzbietowej strony ciała łączą ze sobą owe osiem płytek muszli tak (rys. 35), że mogą się one poruszać w stosun­ku do siebie, a zwierzę w razie niebezpieczeństwa zwija się w kul­kę chowając miękką nogę. (Słabo wyodrębniona głowa leży przed nogą na brzusznej stronie ciała, od góry przykryta płytkami mu­szli). Mięśnie łączące płytki mu­szli mają układ metameryczny, segmentalny i składają się z mięś­ni podłużnych, skośnych i grzbie-towo-brzusznych, które zwykle nazywane są mięśniami poprze­cznymi. Ponieważ jednak łączą one ze sobą krawędzie dachów­kowato zachodzących na siebie płytek przebieg ich włókien jest w zasadzie grzbietowo-brzusz-ny. Wspomniana już potężna no­ga, o bardzo silnie rozwiniętym miąższu łącznotkankowym, w którym znajdują się zatoki układu krwionośnego, jest przenizana przebiegającymi we wszystkich kierun­kach włóknami mięśniowymi. Biegną one podłużnie, • poprzecznie, skośnie i grzbietowo-brzusznie. Część z nich tworzy dobrze wyodręb­nione mięśnie położone w głębszych warstwach nogi po dwa na jedną płytkę (segment). Są to tzw. mięśnie boczne nogi, które w nodze mają przebieg poprzeczny (w stosunku do głównej osi ciała), a na bokach ciała przebiegają skośnie ku górze omijając centralnie poło­żone narządy wewnętrzne, aby przyczepić się (o czym już pisaliśmy) do bocznych krawędzi płytek muszli. Zewnętrzny brzeg płaszcza otaczający płytki i ciało chitona jest także przetkany włóknami mięśniowymi, z których część tworzy mięsień podłużny płaszcza, część wewnętrzny mięsień płaszcza (o skośnym, grzbietowo-brzusznym przebiegu i przyczepie na brzegu